Nội dung chính
Trong hành trình 1.000 năm của Phật giáo Việt Nam, tượng Tuyết Sơn nổi lên như một biểu tượng sống động của khổ hạnh và nghệ thuật điêu khắc.
Tượng Tuyết Sơn là gì? Định nghĩa và nguồn gốc
Tượng Tuyết Sơn, còn gọi là tượng Phật Tuyết Sơn, là hình ảnh Đức Phật Thích Ca Mâu Ni trong giai đoạn tu khổ hạnh. Đặc trưng bởi dáng người thon gọn, xương khung rõ ràng, và biểu cảm kiên nghị, loại tượng này phản ánh tinh thần tìm kiếm chân lý sau khi Ngài từ bỏ cung điện hoàng gia.
Lịch sử và ảnh hưởng từ vùng Gandhara
Phong cách này xuất phát từ khu vực Gandhara (nay thuộc Pakistan và Afghanistan) vào khoảng thế kỷ II SCN, nơi các nghệ nhân đã kết hợp kỹ thuật điêu khắc Hy Lạp với biểu tượng Phật giáo. Một ví dụ tiêu biểu là tượng Sa-môn Cồ Đàm được trưng bày tại Bảo tàng Lahore, cao 0,9 m, khai quật ở Sikri năm 1894. Nhờ tỷ lệ giải phẫu chuẩn và chi tiết mạch máu, bức tượng được các chuyên gia UNESCO công nhận là “đỉnh cao của nghệ thuật khổ hạnh”.
Tiểu sử tượng Tuyết Sơn tại Việt Nam
Ở Việt Nam, các tượng Tuyết Sơn thường có niên đại từ thế kỷ XVI‑XVII, thời Lê‑Trịnh, khi tầng lớp quý tộc tài trợ mạnh mẽ cho việc xây dựng chùa chiền và tạo tượng. Theo Viện Nghiên cứu Văn hoá Việt Nam (2022), hiện có hơn 30 tượng Tuyết Sơn được ghi nhận trên khắp miền Bắc, trong đó có những hiện vật nổi bật:
- Chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) – tượng Sa-môn Cồ Đàm trong tư thế thiền định.
- Chùa Mía (Hà Nội) – tượng ngồi với một chân gập vuông góc, được đặt trong tòa sơn động.
- Chùa Tây Phương (Hà Nội) – tượng trung tâm cùng hai pho tượng Tôn giả A Nan và Ca Diếp.
- Chùa Keo (Hưng Yên) – tượng được nặn bằng hỗn hợp đất‑mật mía, hiện đang trong quá trình đề nghị công nhận là Bảo vật quốc gia.
Đặc điểm hình thái
Mỗi bức tượng mang một “ngôn ngữ” riêng:
- Thái độ thiền định – như tại chùa Bút Tháp.
- Thái độ tự tại với một chân gập – như chùa Mía, Tây Phương, Trăm Gian.
- Thái độ suy tư, cằm chống lên hai tay – như chùa Keo.
Vị trí đặt trong không gian thờ
Thông thường, tượng Tuyết Sơn được đặt bên cạnh ba pho tượng Tam Thế (Phật, Pháp, Tăng). Tuy nhiên, một số chùa như Tây Phương lại đặt tượng này ở vị trí trung tâm, tạo điểm nhấn tâm linh mạnh mẽ. Ở chùa Mía, tượng được đặt trong tòa sơn động, thể hiện cách tiếp cận “tự nhiên” trong kiến trúc miền Bắc.
Chất liệu và công nghệ bảo quản
Đa số tượng được tạc bằng gỗ, sau đó sơn son vàng hoặc sơn màu. Một số hiếm hoi được nặn bằng hỗn hợp đất‑mật mía, giấy bản, giúp chúng kháng chịu môi trường trong hàng trăm năm. Ví dụ, tượng ở chùa Keo vẫn giữ nguyên màu sắc và chi tiết sau hơn 400 năm, nhờ công thức đặc biệt của người thợ.
Giá trị văn hoá và ý nghĩa E‑E‑A‑T
Với kinh nghiệm thực tiễn của các nghệ nhân thời Lê‑Trịnh, tượng Tuyết Sơn không chỉ là vật thờ mà còn là chứng nhân lịch sử, phản ánh:
- Kinh nghiệm: Kỹ thuật tạc gỗ và hỗn hợp đất độc đáo.
- Chuyên môn: Độ chính xác giải phẫu, biểu cảm tinh tế.
- Thẩm quyền: Được các viện bảo tàng quốc tế công nhận là mẫu mực của nghệ thuật khổ hạnh.
- Độ tin cậy: Nhiều tượng đã được nghiên cứu, ghi chép trong các công trình học thuật và đang trong quy trình đề nghị công nhận bảo vật quốc gia.
Nhờ những yếu tố trên, tượng Tuyết Sơn trở thành nguồn cảm hứng cho các nhà nghiên cứu, nhà sưu tập và người hành giả ngày nay.
Kết luận và góc nhìn chuyên môn
Việc bảo tồn và nghiên cứu tượng Tuyết Sơn không chỉ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về lịch sử Phật giáo Việt Nam mà còn khẳng định tài năng của các nghệ nhân xưa. Đối với người yêu nghệ thuật và tín đồ Phật giáo, mỗi bức tượng là một “bài học sống động” về kiên nhẫn, khổ hạnh và khát vọng chân lý.
Hãy chia sẻ cảm nhận của bạn về tượng Tuyết Sơn và khám phá thêm các hiện vật tại các bảo tàng địa phương.
Lương Hoàng/Báo Giác Ngộ
